الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
32
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي )
هستند و هم اخلاق والايى همچون دعوت به صبر و عواطف انسانى دارند ، و هم اعمال صالحى همچون آزاد كردن بردگان و اطعام يتيمان و مسكينان انجام دادهاند . يا به تعبير ديگر در سه ميدان ايمان و اخلاق و عمل گام بگذارند و سر بلند و سرافراز بيرون آيند ، اينها هستند كه مىتوانند از آن گردنه صعب العبور بگذرند . تعبير به « ثم » ( بعد ) هميشه به معنى تاخير زمانى نيست ، تا لازمه اين سخن آن باشد كه اول اطعام و انفاق كنند ، و بعد ايمان آورند ، بلكه در اين گونه موارد - همانگونه كه جمعى از مفسران تصريح كردهاند براى بيان برترى مقامى است ، چرا كه مسلما رتبه ايمان ، و توصيه به صبر و مرحمت ، بالاتر از كمك به نيازمندان است ، بلكه اعمال صالح از آن ايمان و اخلاق سرچشمه مىگيرد و ريشه همه آنها را بايد در اعتقادات و خلقيات عالى جستجو كرد . بعضى نيز احتمال دادهاند كه « ثم » در اينجا به معنى تاخير زمانى است ، چرا كه اعمال خير گاه سرچشمه گرايش به ايمان مىشود ، و مخصوصا در تحكيم مبانى اخلاق مؤثر است ، چرا كه خلق و خوى انسان نخست به صورت « فعل » است ، و بعد به صورت « حالت » و سپس « عادت » و بعد از آن به صورت « ملكه » در مىآيد . تعبير به « تواصوا » كه مفهومش سفارش كردن به يكديگر است ، نكته مهمى در بر دارد ، و آن اينكه : مسائلى همچون صبر و استقامت در طريق اطاعت پروردگار ، و مبارزه با هواى نفس ، و همچنين تقويت اصل محبت و رحمت ، نبايد به صورت فردى در جامعه باشد ، بلكه بايد به صورت يك جريان عمومى در كل جامعه درآيد ، و همه افراد يكديگر را به رعايت و حفظ اين « اصول » توصيه كنند تا از اين طريق پيوندهاى اجتماعى نيز محكمتر شود .